Tilnefningar til Íslensku safnaverðlaunanna 2026
Tilkynnt hefur verið hvaða söfn hljóta tilnefningu til íslensku safnaverðlaunanna 2026. Íslensku safnaverðlaunin eru viðurkenning sem fellur í skaut íslensku safni fyrir framúrskarandi starfsemi á sínu sviði. Verðlaunin eru veitt annað hvert ár en fyrsta afhending þeirra fór fram árið 2000. Þá verða verðlaunin afhent í fimmtánda sinn á Alþjóðlega safnadaginn, þann 18. maí næstkomandi, af forseta Íslands við hátíðlega athöfn á Kjarvalsstöðum. Viðburðurinn er opinn öllum.
Tilnefningar hljóta að þessu sinni (í stafrófsröð):
Það eru Íslandsdeild ICOM, Alþjóðaráðs safna, og Félag íslenskra safna og safnafólks (FÍSOS) sem standa að verðlaununum í sameiningu.
Hér fyrir neðan má sjá rökstuðning valnefndar:
Borgarsögusafn Reykjavíkur – Inngilding og öflug tengsl við samfélagið
Borgarsögusafn hefur unnið markvisst og faglega að inngildingu í samræmi við alþjóðlegar og borgarlega stefnumótandi áherslur. Verkefni á vegum safnsins hafa skilað áþreifanlegum árangri, bæði í auknu aðgengi og í breyttum vinnubrögðum.
Safnið hefur unnið að heildstæðri nálgun sem snertir alla þætti safnastarfs og hefur með því skapað sér sérstöðu á Íslandi þar sem jöfn áhersla er lögð á fræðslu, samfélagslega þenkjandi verkefni og þróun inngildandi safnastarfs. Verkefni á vegum safnsins hafa styrkt tengsl þess við samfélagið, aukið sýnileika jaðarsettra hópa og sýnt fram á leiðir til sköpunar á nýjum tækifærum til samfélagslegrar þátttöku. Safnið hefur jafnframt stuðlað að breyttri sýn á hlutverk safna vítt og breitt sem virkra og mótandi samfélagsafla.
Borgarsögusafn Reykjavíkur hefur með sýningum sínum eflt sögu- og samfélagsvitund, skapandi hugsun og víðsýni. Með metnaðarfullum sýningum hefur safnið vakið áhuga og forvitni ásamt því að kynna þann fjölbreytileika sem býr í safneignum þess. Safnið hefur sett sér markmið um að vera vettvangur fyrir ólíkar raddir og viðhorf, skapandi umræðu og gagnrýna hugsun.
Sem dæmi um verkefni sem unnin voru út frá sjónarmiðum samfélagslegrar inngildingar má nefna táknmálsleiðsögn og samstarf við heyrnarlausa, sjónlýsingu og samstarf við blinda og sjónskerta, skynsegin sjónarhorn, hinsegin málefni og regnbogavottun, ásamt samfélagsverkefnum með ólíkum samstarfsaðilum.
Listasafn Íslands – Viðspyrna við málverkafölsun
Síðustu áratugi hefur Listasafn Íslands lagt sitt af mörkum í baráttunni gegn listaverkafölsunum hér á landi. Mikilvægt skref í þessari baráttu er sýningin Ráðgátan um Rauðmagann og aðrar sögur um eftirlíkingar og falsanir, sem opnuð var í Listasafni Íslands í apríl 2025.
Á sýningunni voru sagðar níu sögur af fölsuðum verkum og þau borin saman við ófölsuð verk viðkomandi listamanna. Sýningin Ráðgátan um Rauðmagann og aðrar sögur um eftirlíkingar og falsanir er einstakt og tímabært framlag til íslensks safnastarfs þar sem fræðileg rannsókn, fagleg ábyrgð og hugvitsamleg miðlun sameinast, í þágu almennings. Með því að sýna fölsuð og ófölsuð verk hlið við hlið, opna rannsóknargögn og gera flókið viðfangsefni aðgengilegt tókst með sýningunni að varpa ljósi á viðkvæmt en brýnt málefni á ábyrgan hátt.
Sýningin byggir á áratugalangri vinnu sérfræðinga safnsins, stuðlar að aukinni þekkingu á íslenskri listasögu og eflir gagnrýna hugsun í tengslum við áreiðanleika og uppruna listaverka. Sýningunni fylgdi fjölbreytt fræðslustarf og gott aðgengi í gegnum stafræna miðlun en henni er miðlað á heimasíðu safnsins í gegnum þrívíddarskönnun. Haldin voru námskeið fyrir almenning um falsanir í sögulegu samhengi og vísindalegar aðferðir við að rannsaka uppruna málverka og almennt hvernig mætti varast falsanir.
Almenn þekking á íslenskri listasögu er mikilvæg viðspyrna gegn fölsunum og þar hefur Listasafn Íslands lagt sitt lóð á vogarskálarnar með metnaðarfullri og djarfri umfjöllun um viðkvæma þætti innan íslenskrar listasögu sem hafa hingað til ekki hlotið faglega og ítarlega framsetningu og umfjöllun sem þessa.
Minjasafn Austurlands – Kjarval á Austurlandi
Verkefnið Kjarval á Austurlandi var metnaðarfullt tveggja ára samstarfsverkefni menningarstofnana á Austurlandi og í Reykjavík sem fjallaði um listamanninn Jóhannes Sveinsson Kjarval og tengsl hans við Austurland. Markmið þess var að fjalla um listamanninn, sögu hans og tengsl við svæðið með fjölbreyttum hætti. Frumkvæði verkefnisins kom frá Minjasafni Austurlands á Egilsstöðum en það byggðist á þremur meginstoðum, samstarfi við Sláturhúsið, Menningarmiðstöð Fljótsdalshéraðs á Egilsstöðum, og myndlistarmiðstöðina Skaftfell á Seyðisfirði, auk þátttöku Listasafns Íslands og Borgarleikhússins.
Fyrsta stoðin var sýning Minjasafns Austurlands Kjarval á Austurlandi sem opnuð var árið 2024 í samstarfi við Sláturhúsið menningarmiðstöð. Á sýningunni var fjallað um líf listamannsins Jóhannesar Sveinssonar Kjarval og tengsl hans við Austurland með fjölbreyttum og frumlegum hætti. Önnur stoðin var barna- og fjölskylduleiksýningin Kjarval, sem sett var upp í samstarfi við Borgarleikhúsið.
Sýningin var sett upp fjórum sinnum í Sláturhúsinu og nemendum á miðstigsaldri af öllu Austurlandi var boðið að koma og njóta verksins. Þriðja stoðin var myndlistarsýning í Skaftfelli sem sett var upp í samstarfi við Listasafn Íslands árið 2025. Yfir 300 nemendum í skólum á Austur- og Norðausturlandi var boðið í leiðsögn um sýninguna ásamt listasmiðju, sem var innblásin af verkum Kjarvals.
Verkefnið er frábært dæmi þess hvernig safnastarf getur skapað vettvang fyrir þverfaglegt samstarf, eflt tengsl milli landshluta og aukið aðgengi barna og ungmenna að list og menningarsögu. Sérstaklega tókst vel til að vekja athygli á tengslum Kjarvals við Austurland, sem eru ekki sjálfgefin í vitund yngri kynslóða. Kjarval á Austurlandi er heildstætt og faglega unnið. Verkefnið hefur mikið fræðslulegt- og samfélagslegt gildi og er öðrum menningarstofnunum til fyrirmyndar.
Stofnun Árna Magnússonar – Heimur í orðum
Sýningin Heimur í orðum var opnuð í nóvember 2024 á vegum Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Megintilgangur hennar er að opna fyrir gestum hinn annars lokaða heim handritanna og varpa ljósi á fjölbreytt og ríkulegt innihald þeirra með aðgengilegri og vandaðri framsetningu í máli og myndum. Þar gegna fornar sögur og þekkt kvæði lykilhlutverki en jafnframt er sjónum beint að ýmsum öðrum textum sem endurspegla hugmyndaheim fyrri kynslóða um líf sitt, umhverfi og samfélag.
Sýningin hverfist um sköpun í víðum skilningi, annars vegar sköpun heimsins og hins vegar sköpun handrita, en einnig þá sífelldu endursköpun sem á sér stað í tungumálinu. Lögð er áhersla á fjölbreyttar miðlunarleiðir til að gera efnið lifandi og aðgengilegt fyrir ólíka hópa gesta á öllum aldri. Auk þess að skoða handrit geta gestir kafað í texta í gegnum snertiskjái, horft á kvikmyndir, hlustað á upplestur og tekið þátt í gagnvirkum þáttum.
Markmið sýningarinnar eru skýr og mikilvæg og þeim náð með faglegum og markvissum hætti. Sýningin hvetur til víðsýni, sköpunar og lærdóms með því að varpa ljósi á fjölbreytileika tungumáls, menningar og sögu þjóðarinnar.
Tækniminjasafn Austurlands – Uppbygging og endurreisn
Tækniminjasafn Austurlands er skýrt dæmi um hvernig unnt er að snúa vörn í sókn með fagmennsku, seiglu og markvissri samvinnu. Á undanförnum árum hefur safnið staðið frammi fyrir fordæmalausum áskorunum í kjölfar skriðufalla árið 2020 en viðbrögð starfsfólks hafa verið bæði öflug og lærdómsrík fyrir íslenskt safnasamfélag. Í stað þess að fallast hendur í yfirþyrmandi aðstæðum hefur verið unnið markvisst að björgun, skráningu og varðveislu minja við krefjandi aðstæður.
Á sama tíma hefur safnið nýtt þetta umbreytingaskeið til að endurskoða heildarstefnu sína og móta framtíðarsýn. Sú stefnumótun hefur lagt grunn að metnaðarfullri uppbyggingu þar sem áhersla er lögð á fagleg vinnubrögð, teymisvinnu og náið samstarf við samfélagið á Austurlandi og fagaðila víðar að. Má þar nefna endurreisn bryggjuhússins Angró þar sem sérstök áhersla er lögð á húsvernd og varðveislu menningararfs til framtíðar.
Þrátt fyrir að vera í uppbyggingarfasa hefur safnið haldið úti öflugri miðlun og sýningastarfsemi. Sýningin Búðareyri – saga umbreytinga er þar á meðal en hún var opnuð aðeins einu og hálfu ári eftir hamfarirnar og hefur vakið athygli fyrir nýstárlega nálgun. Þá hefur safnið jafnframt haldið sterkri nærveru með stafrænum miðlum, viðburðum og miðlun í almannarými, sem tryggir áframhaldandi tengsl við samfélagið þrátt fyrir takmarkað sýningarhúsnæði.